Kwento - Ikampanya nating maging National Artist for Literature ang awtor na si Efren Abueg

IKAMPANYA NATING MAGING NATIONAL ARTIST FOR LITERATURE ANG AWTOR NA SI EFREN ABUEG

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nag-uusap ang ilang magkakapitbahay hinggil sa plano ng gobyerno at ilang eskwelahan sa pagdiriwang ng Buwan ng Wika ngayong Agosto.

“Matagal na akong makata at manunulat sa pahayagang maralita, at ngayong Buwan ng Wika ay tinatanong ako ng aking anak kung anong aktibidad ang magandang gawin nila sa eskwelahan.” Sabi ni Pidyong.

“May maganda akong mungkahi, pareng Pidyong,” ani Mulong.

“Ano iyon?” Tanong ni Pidyong.

“Matagal na rin tayong manunulat, ako naman sa pahayagan ng mga manggagawa sa pabrika. Mungkahi ko, lumikha sila ng aktibidad hinggil sa buhay ng manunulat na si Efren Abueg. Kilala naman natin siya dahil ika-55 taon ngayon ng Mga Agos sa Disyerto. Ikampanya natin na gawin siyang National Artist for Literature, at ipakilala natin siya sa bagong henerasyon ngayon.” Mahabang sabi ni Mulong.

“Tama ka, “ani Pidyong. “Aba’y siya na lang ang buhay sa tinaguriang Limang Suwail sa panitikan. Kahit siya man lang sa limang awtor ng Mga Agos sa Disyerto ay maging Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan. Sasabihin ko sa anak ko, at tutulong ako sa aktibidad nila bilang kasapi ng Parents-Teachers Association sa kanilang paaralan.”

Narinig din pala sila ni Iska na kanina pa nakikinig sa kanila habang nagtitinda ito sa karinderyang tinambayan nila at sumabat ito, “Iyong anak ko rin ay pinagagawa ng kanilang grupo sa iskul para sa Buwan ng Wika. Maaari ko bang imungkahi rin iyan sa aking anak?”

“Aba’y oo, Aling Iska. Kilala mo rin pala si Efren Abueg,” ang sabi ni Mulong.

“Oo naman. Hanggang ngayon kasi, aktibo pang nagsusulat sa magasing Liwayway si Abueg, at nababasa ko pa siya.” ani Iska. “Baka mas maganda ay hindi lang siya sa iskul makilala kung nais natin siyang maging National Artist.”

“Anong ibig mong sabihin?” Tanong ni Mulong.

“Tayo rin mismong mga magulang ay kumilos at magbigay din ng mungkahi sa pamahalaan na gawin nang National Artist for Literature si Efren Abueg sa pamamagitan ng petisyon. Kung hindi tayo kikilos, kailan pa siya kikilalaning National Artist? Pag ang natitirang buhay na may-akda ng Mga Agos sa Disyerto ay mamatay na? Dapat habang naririyan at buhay pa siya’y parangalan na bilang National Artist.” Sabi ni Iska.

“Tama ka, Iska,” ani Mulong. “Lalo na’t otsenta’y dos na siya ngayong taon. 1937 siya ipinanganak. 2019 minus 1937 equals 82. Teka. Ang maganda yata’y pagpulungan din nating magkakapitbahay kung paano tayo gagawa ng petisyon. Sisimulan kong magsulat at kung sang-ayon kayo’y ipalaganap natin. Pag nagawa ko ang petisyon, itakda natin ang ating pulong, na layunin ay paano natin ikakampanyang maging National Artist for Literature si Efren Abueg.”

Sumagot si Pidyong, “Pag nagawa mo ang petisyon, magpapapirma rin ako sa mga kasamahan kong magulang sa PTA, sa iskul ng anak ko.”

Kinabukasan, ipinakita ni Mulong ang nasulat niyang petisyon kina Pidyong at Iska, na nang binasa ay sumang-ayon na kaagad.

“Magpatawag ka na ng pulong, Mulong.” Sabi ni Iska.

“Sige. Sa Sabado ba ay maaari kayo? Ikalawa ng hapon sa Barangay. Nakausap ko kasi si Kapitan nang makasalubong ko kanina. Sang-ayon din siya rito, at nais tumulong sa ating kampanya.” Sabi ni Mulong. “Kung magpupulong daw tayo, may kwarto sa Barangay na magagamit sa pulong. Nais niyang dumalo.”

“Okay,” ani Pidyong, “Sabihan ko na rin ang anak kong dumalo. Magparami rin tayo ng petisyon para ipamigay ko sa mga kakilala ko, pati sa PTA. Imbitahan na rin natin ang ating mga kapitbahay.”

“Ako rin,” ani Iska. “Padadaluhin ko rin sina kumare. Kita-kits sa Sabado.”

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Agosto 16-31, 2019, pahina 18-19.

Kwento - Isabatas ang "Birth of the Nation Week" bilang pag-alala sa ating kasaysayan

ISABATAS ANG “BIRTH OF THE NATION WEEK” BILANG PAG-ALALA SA ATING KASAYSAYAN

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nag-uusap ang magkapitbahay na sina Inggo at Indoy hinggil sa gaganaping pagdiriwang ng Buwan ng Kasaysayan tuwing Agosto.

“Alam mo, Pareng Indoy, may mga pagdiriwang ngayong Agosto ang pamahalaan hinggil sa Buwan ng Kasaysayan at Buwan ng Wika. Ngunit sa kasaysayan, may mga pagtatalo ang mga historyador sa kung kailan eksaktong nagsimula ang himagsikan nina Bonifacio.” Ani Inggo.

“Bakit? Ano bang pinagtatalunan nila?” Tanong ni Indoy.

“Ganito kasi, Pareng Indoy,” pagpapatuloy ni Inggo, “Sa aklat natin sa kasaysayan na sinulat ni Gregorio F. Zaide, nagsimula ang himagsikan sa Sigaw sa Balintawak noong Agosto 26, 1896. Kinwestiyon ito ng iba pang historyador natin, tulad ni Gregorio Agoncillo, na unang naganap ang Sigaw sa Pugadlawin noong Agosto 23, 1896. Mahalaga kasing matuldukan na ang ganito sanang pagtatalo dahil napakahalaga nito sa ating kasaysayan. Nang pinunit kasi ng mga Katipunero ang kanilang sedula, tanda iyon na ang Katipunan ay naging isang rebolusyonaryong pamahalaan. At si Gat Andres Bonifacio ang unang pangulo.”

“Ah, kaya pala, may pelikulang Bonifacio: Unang Pangulo,” sabi ni Indoy. “Kung si Bonifacio ang unang pangulo, saan siya pangulo?”

Sumagot si Inggo, “Ang pinamumunuan niyang kilusang Katipunan, mula sa pagiging lihim na samahan ay naging rebolusyonaryong pamahalaan nang sumiklab ang Rebolusyong Pilipino noong 1896."

Si Indoy uli, “Ngayon ko lang nauunawaan. Subalit ano ba ang programa o plano ng pamahalaan diyan?”

“Ang punto ko,” ani Inggo, “Dapat tapusin na ang debate kung kailan at saan ba talaga nagsimula ang Himagsikang 1896. Ibig sabihin, magdeklara na ang pamahalaan ng isang linggong pagdiriwang hinggil sa Pagsilang ng Bansa, o Birth of the Nation Week. Maaaring magsimula ito sa Agosto 23 hanggang Agosto 29 na tatamaan ang Sigaw sa Pugadlawin at Sigaw sa Balintawak, hanggang sa Tagumpay ng Nagsabado sa Pasig ng Agosto 29. Pitong araw, kaya isang linggong pagdiriwang.”

Napanganga si Indoy, “Ha? May tagumpay ba ang mga Katipunero? Ano iyang Nagsabado sa Pasig?”

Tugon ni Inggo, “Ayon sa historyador ng Pasig na si Carlos Tech sa kanyang panayam kay  Heneral Valentin A. Cruz, ang Nagsabado sa Pasig ay hinggil sa pag-aalsang naganap noong Agosto 29, 1896. Pinamunuan ito ni Cruz, at nilahukan ng halos 2,000 Katipunerong armado ng itak, sibat, karit at ilang riple. Matagumpay nilang nilusob ang Tribunal sa Pasig at ang himpilan ng mga Guardia Civil, at nakasamsam ng 17 pistola at tatlong ripleng Remington. Kaya umatras sina Tenyente Manuel Sityar, ang pinuno ng Guardia Civil, kasama ang kanyang mga tauhan at nagtago sa kampanaryo ng simbahan. Iyan ang Battle of Nagsabado na dapat ding taunang ipagdiwang, di lang sa Pasig, kundi sa buong bansa.”

“Naunawaan ko na,” ani Indoy, “Kaya anong dapat nating gawin?”

Tumugon si Inggo, “Dapat maikampanya natin ang pagsasabatas ng Birth of the Nation Week. Magsulat tayo ng petisyon, magpaliwanag sa mga tao upang lagdaan ang petisyon, kumausap ng mga senador at kongresista, mga guro sa kasaysayan, upang maging ganap na batas ang pagdiriwang ng Pagkasilang ng Bansa, o Birth of the Nation Week.”

Napakinggan pala sila ni Ingrid na nakaupo lang sa tabi. “Tanong ko lang, kung maisasabatas ba iyang Birth of the Nation Week, apektado ba ang pagdiriwang ng Araw ng Kalayaan tuwing Hunyo 12?”

“Aba’y hindi,” mabilis na tugon ni Inggo. “Magkaiba kasi sila ng panahon sa kasaysayan.”

“Salamat. Alam n’yo, ituloy n’yo lang iyan, lalo ang gagawin n’yong petisyon,” ani Ingrid, “Kung sakali, tutulong ako sa pagpapapirma.”

Buong galak na sinabi ni Indoy, “Aba’y sulatin mo na ang petisyon. At magpatawag ka na rin ng pulong ng magkakapitbahay upang mapag-usapan ang iyong mungkahi at baka makatulong rin sila sa pagtalakay at pagpapalaganap niyan. Sagot ko na ang pagpaparami ng petisyon.”

“Salamat. Sige, susulatin ko ang petisyon at magpulong na rin tayo sa Sabado, alauna ng hapon. Sa harap na ng bahay namin.” Sabi ni Inggo.

“Sige, at iimbitahan ko na rin ang ilan kong kaibigan.” Ani Indoy.

“Ako rin.” Ani Ingrid. “KIta-kits sa Sabado.”

Isang araw iyon na punong-puno ng pag-asa para sa kanila.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Agosto 1-15, 2019, pahina 18-19.

Bakit kailangan natin ng National Land Use Plan (NLUA)?

BAKIT KAILANGAN NATIN NG NATIONAL LAND USE ACT (NLUA)?

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ang nagaganap na labanan sa pagitan ng komunidad ng maralita  ng Malipay sa Bacoor, Cavite, at mga tauhan ng Villar, ay maaaring matugunan kung maisasabatas ang isang National Land Use Act (NLUA). Ito'y upang mapigilan ang kasakiman ng mga mayayaman na manguha ng lupa dahil sila'y mapera, marami talagang pera, maraming pinagkunan ng pera.

Kailangan ng NLUA dahil ang mga lupang pang-agrikultura at mga lugar ng paglikha ng mga pagkain ay di wastong pinapalitan ng gamit o kino-convert na lupang residensyal at komersyal / industriyal. Ang kagubatan at iba pang pinpprotek-tahang lugar ay ginawang minahan. Ang mga proyekto sa pabahay ay itinayo sa mga peligrosong ;ugar. Kaya ang mga maralita o informal settlers ay nanirahan sa mga barungbarong sa kahabaan ng mga daanan ng tubig, naging kanlungan ang kalunsuran o malapit sa kanilang pinagkkukunan ng ikinabubuhay o trabaho.

Ang pagguho ng lupa ng Cherry Hills subdivision sa Antipolo noong Agosto 1999, dalawampung taon na ang nakararaan, ay patunay nang maling paggamit ng lupa. Ang nasabing landslide ay dulot ng malakas na pag-ulan ng bagyong Olga, ay nakapatay ng 58 residente. Tinayuan ng subdibisyon ang lupang lulubog din pala baling araw.

Kaya kung walang maayos na land use policy o walang patakaran sa paggamit ng lupa na makatuwiran at pangkabuuan, nagkakaroon ng maraming kaso ng pagsasaman-tala. Ang mga lupang dapat mapro-tektahan ay ginamit para sa mga industriya. Ang mga lupang sakahan ay napipilitang ipagbili ng mga magsasakang hirap sa buhay gayong sila ang lumilikha ng pagkain ng buong mundo. Ang mga lupang agricultural ay ginawang residensyal at pinagtubuan ng mga developer ng bahay. Ang lupain para sa mga komunidad ay ginamit para sa komersyal o pang-industriya. Ang mga maling paggamit ng lupa ang sanhi ng pagbaba ng produksyon ng pagkain, pagkasira ng mga ari-arian at buong komunidad lalo sa mga oras ng kalamidad. Inaari lamang ng iilan ang mga lupang dapat ay para sa mamamayan.

Kaya kailangang magsabatas ng isang National Lans Use Plan (NLUA) kung saan di basta-basta maiko-convert ang lupa sa hindi tamang paggamit. Subalit may Villar sa Senado na humaharang sa mga panukalang batas hinggil sa NLUA dahil sila mismo ang tatamaan nito. Matatapos ang kanilang pangangam-kam ng lupa upang gawing subdibisyon pag naisabatas ang NLUA. Subaybayan natin at lumahok tayo sa usapin ng NLUA sa Kongreso at Senado.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Agosto 16-31, 2019, pahina 2.

Kwento - Ang mga ibon ang gumagawa ng batas para sa ating mga isda!

ANG MGA IBON ANG GUMAGAWA NG BATAS PARA SA ATING MGA ISDA!

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

“Malapit na ang SONA Panahon na naman upang gisingin natin ang gobyernong walang kibo sa karaingan ng mamamayan.” Sabi ni Sipol sa kanyang mga kapitbahay. “Sasama ba kayo? Tara! May panawagan ang KPML na sumama tayo sa rali.”

“Hindi ba kayo natatakot? Marami na umanong napaslang na mga adik ang mga may sayad na salarin. Kaya baka mapagkamalan kayo pag sumali pa sa mga rali lalo na sa SONA.” Ang sabi naman ni Biring.

“Bakit naman kami matatakot, e, taon-taon naman ay may kilos-protesta sa SONA. Panahon iyon na maiparinig natin sa pamahalaan ang ating mga karaingan.” Agad sagot ni Sipol. “Isa pa, kaya kami sumasama sa ganitong pagkilos ay upang makapag-ambag tayo sa pagbabago ng sistema ng lipunan. Matindi kasi ang katotohanang di dapat maitago.”

“Ano namang katotohanan iyan?” Tanong naman ni Ingrid.

“Ang mga ibon ang gumagawa ng batas para sa mga isda.” Ani Sipol.

“Oo, narinig ko na rin iyan sa mga matatandang lider-maralita. Ang katotohanang iyan kung mababatid naman ng ating bayan ay tiyak na kikilos upang baguhin ang kanilang aping kalagayan. Aba, mantakin n’yo, ha, ang mga mayayamang mambabatas na hindi nakaranas maghirap ang siyang gumagawa ng mga batas para sa ating mga maralita. Sila ang gumagawa ng batas para sa mga manggagawa, kaya kahit ilang beses humingi ng dagdag-sahod ang manggagawa, walang nangyayari. Tingin nila sa maralitang nakatira sa barungbarong, ang problema agad ay ang kawalan ng bahay. Kaya pabahay ang solusyon nila at di masolusyunan ang kagutuman at wastong sahod sa trabaho. Mababa kasi ang tingin nila sa maralita at ang tingin nila sa dukha ay bobo at walang alam sa paggawa ng batas. Ang tingin nila sa maralita ay mga pulubing di makaangal sa kanilang kapalaran at walang alam sa pakikibaka para sa karapatan. Laging ikabubuti ng negosyo ang batid ng mga mayayamang mambabatas imbes na karapatan ng kanilang kapwa tao.” Ani Ingrid.

“Tama ka,” sagot ni Sipol, “Tulad nating maralita. Saan ba tayo pupulutin kung isang kahig, isang tuka lang tayo? Wala naman tayong boses upang kausapin tayo ng mga mambabatas kung ano ba ang nais natin? Habang pag kampanyahan sa eleksiyon, saka lang sila umaapak sa maputik nating lugar upang iboto sila. Pulos pangakong napapako!” 

Sumabat si Inggo, “Aba’y apakasakit naman ng katotohanang sinabi ninyo. Ramdam talaga natin noon pa ang katotohanang iyan. Ang sakit!”

"Kaya, kadalasan, totoo ang mga alamat at kwentong bayan, at hindi kathang isip lamang. Kinatha upang aliwin tayo, subalit kaysaklap pala pag nabatid mo bakit ganoon iyon kinwento ng mga matatanda." Ani Sipol. "Nais kong basahin ang sinulat na kwento ng aming Tata Gorio noong mga bata pa kami." Sabay kuha sa bag ng lumang aklat.

"Sige nga, Sipol, basahin mo sa amin." Ani Biring.

Agad binasa ni Sipol ang kwento. "Minsan, ang mga  ibong naglipana sa kalangitan ay nag-usap-usap at gumawa ng mga batas para daw sa lahat; umano’y upang maging maayos ang pamumuhay ng lahat sa daigdig; mapalupa, mapalangit, o mapasatubig man at di maiwasang marami ang magtaka sa kanilang panukala. Nag-usap-usap ang mga isda. "Bakit silang mga ibon ang gagawa ng mga batas para sa aming mga isda gayong hindi naman nila alam kung paano kami lumalangoy?”

"Napakapayak ng kwento ni Tata Gorio, di ba?" Ani Sipol. "Maikli lang. Ito pala, may komento siyang itinala. Ayon sa kanya, nagtanong ang isang maralita: Bakit ang gobyerno na karamihan ng myembro ay mga mayayaman at representante ng kapital ang gumagawa ng batas para sa mga maralita, gayong ni pagtuntong sa bahay ng maralita o kaya’y makisalo sa aming pagkain ay di nila magawa? Paano nila mauunawaan ang aming kalagayan gayong di nila kami kinakausap at di muna nila inuugat ang aming mga problema?"  

“Kaya nga, isa iyan sa dahilan kung bakit dadalo tayo sa SONA. Hindi lang upang magreklamo kundi upang magmulat sa iba, na ang mga nasa katungkulan ay mga ibong gumagawa ng batas hindi para sa kagalingan ng maralita kundi para sa kanilang paghahari at negosyo. Panahon nang baguhin ang ganyang kalagayan. Kaya sa SONA, muli tayong magmulat sa ating kapwa api at pinagsasamantalahan upang sila’y maghimagsik din at baguhin ang ganitong aba nating kalagayan.” Ani Sipol.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Hulyo 16-31, 2019, pahina 18-19.

Bakit laging dapat lumaban silang maralita?

bakit laging dapat lumaban silang maralita?
dahil ba ang dama nila'y wala silang dignidad?
dahil dama nilang inaapakan silang lubha?
dahil ba isinilang na silang dukha at hubad?

dahil ba salat sa yaman, dapat silang apihin?
dahil ba walang pribadong pag-aari'y alipin?
dahil laging marusing basta sila gugulpihin?
dahil tahanan ay iskwater, tatapakan na rin?

dahil isinilang na salat, ito'y kapalaran?
dahil wala silang makain, ito katamaran?
dahil walang pinag-aralan, ito'y kamangmangan?
dahil kayrami nila, ito'y populasyon naman?

kaya may dukha, pribadong pag-aari ang sanhi
at siya ring dahilan kung bakit may mga uri
upang maibsan ang kahirapan, ang ating mithi
ay pawiing tuluyan ang pribadong pag-aari

- gregbituinjr.

Maralita at Kontraktwalisasyon

MARALITA AT KONTRAKTWALISASYON

Sinulat ni Greg Bituin Jr.

Pabor ba sa maralita ang kontraktwalisasyon dahil kahit papaano'y nakakasingit siya ng trabaho kahit 5-months, 5-months lang? Hindi naman magkalayo ang bituka ng manggagawa at maralita upang gustuhin ng maralita ang maging kontraktwal kaysa naman walang trabaho. Nais ba ng maralita ng mumo kaysa walang makain? Bituka ba at hindi karapatan kaya nais niyang maging kontraktwal? Sawa na siya sa 555 na sardinas, ngayon ay nais niyang magtrabaho ng 5-5-5 months bilang kontraktwal.

Maraming benepisyo at katiyakan sa trabaho (security of tenure) ang mga benepisyong hindi tinatamasa ng mga manggagawang kontraktwal. Na hindi rin tatamasahin ng maralitang naging manggagawang kontraktwal.

At ang maralitang kontraktwal ay magiging manggagawa na rin. At hindi niya maiiwasang mamulat bilang manggagawa bunsod ng labis na kaapihan at pagdurusa sa kalupitan ng mga kapitalista, at sa kalaunan ay maunawaan niya ang katumpakan ng makauring pagkakaisa at harapin ang mga hamon ng kasaysayan. Hanggang sa matanto ng maralitang kontraktwal na hindi lamang dahil sa kagustuhang magkatrabaho ay magbibingi-bingihan na siya sa karaingan  ng  kanyang  mga kapwa manggagawa.

Nanaisin tiyak ng maralitang naging kontraktwal na ipaglaban din, hindi lamang ang ilalaman ng kanyang tiyan, kundi ang karapatan nila bilang manggagawa.

Matatransporma sa kalaunan ang kamalayan ng maralitang kontraktwal upang yakapin niya ang kanyang uring pinagmulan - ang uring walang pag-aari kundi ang kanyang lakas-paggawa - ang uring manggagawa. 

Kaya hindi lamang pabahay at laman ng tiyan ang nasa kanyang isipan kundi ang karapatan niya sa loob ng pagawaan ay maipaglaban, at ang kanyang dignidad bilang tao (hindi makina) ay kanyang maipagtanggol at mapanghawakan.

* Nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Espesyal SONA issue, Hulyo 2019, p. 6

Komprehensibong larawan ng kahirapan na dapat ugatin

KOMPREHENSIBONG LARAWAN NG KAHIRAPAN NA DAPAT UGATIN

ni Ka Pedring Fadrigon

ANG KAGUTUMAN BUNGA NG PAGBALEWALA SA PAGPAPAUNLAD NG AGRIKULTURA. Ang ating pamahalaan ay nahirati na lamang sa pag-angkat ng produkto sa labas o sa ibang bansa. 3.1 milyon ng ating populasyon ang nagugutom mula noong 3rd quarter ng 2018 dahil sa kitang mababa pa para sa pangangailangan sa pagkain. Dapat ang reporma sa lupa para sa mga magsasaka para walang magugutom.

KAKULANGAN SA MAIINOM NA MALINIS NA TUBIG. Batay sa datos, 55 Pilipino ang namamatay araw-araw dahil sa hindi malinis na tubig at 20 milyon ang walang basic sanitation facilities. Nang dahil sa pribatisasyon, ang ating mga tubig na dumadaloy sa mga bukirin mula sa kabundukan at dati ay libre, ay nilagay na sa bote at pinababayaran na sa sangkatauhan. Dati ay libre ang mga halaman sa tubig na ating inaani, ngunit ngayon, dagdag bayarin na o gastos ng manggagawa sa bukid ang bayad sa irigasyon.

WALANG ABOTKAYANG PABAHAY ANG GOBYERNO NA MATITIRAHAN. Ang pitong milyong (7M) backlog sa pabahay at milyon ding maralita ang nanganganib na mapalayas sa mga relokasyon dahil sa hindi makabayad sa pabahay. Patuloy hanggang sa kasalukuyan ang pagdagsa ng mga maralitang naghahanap ng katiyakan sa paninirahan. Ang batayan ay ang 7M backlog ng pamahalaan sa pabahay dahil sa korapsyon at governance.

KAWALAN NG TRABAHO O HANAPBUHAY. Batay sa LFS (Labor Force Survey), ang Pilipinas ang may pinakamataas na bilang ng walang trabaho sa Southeast Asia. Kung mayroon mang trabaho ay hindi sapat ang kinikita dahil sa baba ng sahod. Sa Metro Manila, ang arawang sahod lamang ng manggagawa ay P537 (2019), na malayo sa kahilingan ng mga manggagawa na P750 minimum wage. Mayorya ng mga trabahador ay kontraktwal at walang mga benepisyo.

KAKULANGAN SA BATAYANG SERBISYO SA PANGANGAILANGAN SA KALUSUGAN. Malaki ang bilang ng mamamayang walang akses sa basic health care, lalo na ang mga nasa malalayong lugar ng ating bansa. Batay sa mga datos, 11 hospital beds lamang sa bawat 10,000 Pilipino noong 2014, at 1 doktor lamang sa bawat 33,000 pasyente o may mga karamdaman.

LUMALAKI ANG BILANG NG MGA OUT-OF-SCHOOL YOUTH. Dahil sa kahirapan at kakulangan din sa mga pasilidad sa mga paaralan, 10% ng mga Pilipino na edad 6-24 ay out-of-school youth. Makikita natin ito sa mga lansangan, mga naglalako ng kung anu-ano. Ang ilan ay natututong gumawa ng masama. Ang ilan ay makikita mo sa lansangan at napasama na sa mga batang hamog, kalaban ng mga naghahanapbuhay na drayber at pasaheros.

KAKULANGAN SA MGA PROGRAMANG MAY KAUGNAYAN SA SOCIAL PROTECTION. Tulad ng mga livelihood. 4 out of 5 senior citizens ay walang benepisyo sa retirement o pension, dapat ay magkaroon sila ng social protection. Ang social protection ay mga patakaran at mga programang makababawas sa kahirapan.

WALANG MALUSOG NA KAPALIGIRAN. Mula noong 2015 hanggang sa kasalukuyan ay mayroong 274 natural disasters na umapekto sa milyun-milyong Pilipino. Hindi lamang ito natural na kalamidad kundi kasama na rin ang man-made calamities, dahil sa di maayos na urban planning at waste displacement.

DISPLACEMENT AT ARMED CONFLICT AT IBA PANG ANYO NG KARAHASAN. Naoobliga ang mga mamamayang lumikas mula sa kanilang mga lugar para umiwas sa kaguluhan. At karamihan ay sa lungsod ang kanilang pinupuntahan. Ayon sa datos, 87,000 ang lumikas noong 2017 at 523 munisipalidad ang pinanggalingan dahil sa gera. Mayroon ding mga dinemolis ang mga tirahan sa mga danger zones, tulad ng ilalim ng tulay, basurahan, riles ng tren, at mga sirang sasakyan.

ELITE RULE AT DI TUNAY NA DEMOKRASYANG PAMUMUNO. Ang isang epektibong pamamahala sa isang demokrasyang bansa ay dapat bigyang pahalaga ang partisipasyon ng kanyang mamamayan. At iyan ay nasa ating Saligang Batas (our right to effective and reasonable participation) sa lahat ng antas (economic, social at political). Titiyakin ng pamahalaan na ang boses ng maralita at mga nasa laylayan ay mapakinggan, hindi lang sa tuwing may eleksyon, kundi sa panahong pinag-uusapan ang ekonomya, pulitikal at sosyal na patakaran at mga programa. Subalit hindi ito demokrasya kung hindi pinakikinggan ang mamamayan. Kapag nagkumento ang maralita, siya ay kalaban. Kapag tumutol ka sa gusto ng pamahalaan, ikaw ay kalaban, kulong ka. Kapag di ka paawat, patay kang bata ka. Sa demokrasya sa bansa, ang kapitalista ang nagdidikta dahil magkauri sila ng mga elitista. Sa ating mga maralita, magkaisa tayo at sama-samang magsuri sa sistemang umiiral. Ang sanhi ng kahirapan ay ang mga maling sistema at kalakaran.

Ang sistemang kapitalismo ay palitan ng sosyalismo. Sapagkat sa kapitalismo, alipin tayo, squatter tayo, dominado tayo, at agrabyado. Sa mga asunto at hustisya, lagi tayong talo. Dahil sila ang may pera at koneksyon sa gobyerno. Sa kapitalismo, silang nasa tuktok, sa hotel at sa palasyo nakaluklok, samantalang tayo ay nasa sulok. Sa sosyalismo, walang mayaman at walang mahirap. Ang walang trabaho ay binibigyan ng trabaho ng walang mga kondisyon. Ang mga mag-aaral ay binibigyan ng pagkakataong makapag-aral ng libre. Ang mga mayroong karamdaman ay ginagamot sa mga libreng pagamutan. Ang mga yaman ng kalikasan ay nakasentro sa pamahalaan na lahat ay nakikinabang.

Iyan ang kaibhan ng lipunan sa kasalukuyan. Kaya sana'y maitanong natin sa ating mga sarili kung tama ang ating mga pagsusuri. Para hindi natin danasin pa sa mahabang panahon ang kahirapan, lalo na sa ating susunod na salinglahi.

* Nalathala sa kolum ni Ka Pedring Fadrigon, pambansang pangulo ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), at nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng KPML, Espesyal na Isyu, Hulyo 2019, p. 4-6.

Mga tula ng Watawat ng Lahi na sinulat ni Rizal sa anyong Kastila - salin ng tula ni Eman Lacaba

MGA TULA NG WATAWAT NG LAHI NA SINULAT NI RIZAL SA ANYONG KASTILA 

Tula ni Eman Lacaba

Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.

1.

Sa dibdib na tinatawag na Lecheria

kung saan ang mga kambing ay mga kabayong may sungay, may bigote't balbas,

may bundok ng manna ng mga ina,

Nakikita ko ang aking Salita ng mga salita

na binubutonesan ang aking dibdib, ang aking dibdib na parang laman ng gansa, ng aking Panginoon.

Itim ang mga pisngi, mga lábi ng magsasaka.

Ang mga mananampalataya ay nakasuot ng mga puting damit para sa araw ng pahinga;

ang mga pari, na naaalmirolan ang mga kasuotan.

Ang kalawang, alikabok sa kanilang mga tinig

ay kumakapit sa akin: makasalanang kápa sa pilak na karimlan.

Ay, sa pilak na karimlang iyon

Hinahaplos ko ang mga palawit sa tsalekong hindi tinatablan ng bala

Dinadala ko lamang para sa liwanag;

naghabi ng ilang muling pagsasadula

ng mga masaker sa bukangliwayway ng mga kilusang tagapagligtas.

Sa dibdib na tinatawag na Lecheria!

(kung saan ang mga kambing ay mga kabayong may sungay, may bigote't balbas,

may bundok ng manna ng mga ina.)

Nakikita ko ang aking Salita ng mga salita

na binubutonesan ang aking dibdib, ang aking dibdib na parang laman ng gansa, ng aking Panginoon.

2.

Pag-alog ng sandalyas ng buhok, nakikita niya

bawat pinto ay isang buto; dugo ang liwanag

na namumula, namumuo patungong gabi.

Habang inuukit niya ang pagkalalaki ni Kristo.

Na amoy ng sampu-sampung taga-Galilee.

Sa Lecheria kung saan araw-araw

ay iniiwasan ko ang mga martilyo ng Kanyang pagkabigo;

ang kanyang kasanayan; maaaring pagsugat hindi, hindi, hindi.

May kinang na dumaraan;

may panginginig, kayumanggi at banal.

Ang aking inahitang ulo ay dapat sanang sinabihang:

"Marahil ang mga lamok

ang hindi natin matiis; o sa mga lugar

kung wala sila, ang mga ngipin ng lamig

ang humihiwa sa ating balat." Ang aking mga may pilat 

na pulso, paa, at tagiliran ay talagang

mga butas na dumudugo, nililinlang ako.

Ang kanyang mga luha'y parang nakalaylay na buhok sa kanyang mga mata.

Ang pagkamartir, isang kulay-abong dahilan

para sa mga lubid na nakikipagtalik sa isang puno.

* Inilathala ang orihinal na bersyong Ingles sa Philippines Free Press, Araw ng Kababaihan, Marso 8, 1969, p. 27

* Isinalin ng petsang Hulyo 3, 2019

* Gabi ng Mayo 5, 2018, sa ancestral house ng aking asawang si Liberty, sa Barlig, Mountain Province, ay hinalungkat ko ang mga isyu ng Philippines Free Press mula 1966 hanggang 1969 na tinipon ng kanyang namayapang ama. Nilitratuhan ko rito ang mga poetry o tulang nalathala. At ilan sa aking natagpuan, bukod sa mga tula ni Cirilo F. Bautista, ay ang labingtatlong tula ng makatang Eman Lacaba, na sa ngayon ay inisa-isa kong tinipa sa kompyuter at malayang isinalin sa wikang Filipino.

WATAWAT NG LAHI POEMS WRITTEN IN SPANISH FORMS USED BY RIZAL

1.

On the breast called Lecheria

where goats are unicorns, mustaches beards,

mothers mountain of manna,

I find my Word of words

buttoning my chest, my goose-flesh chest, my Lord's.

Black the cheeks, lips of peasants.

The faithful wear holiday clothes of whiteness;

the priests, stiff flags of vestments.

The rust, dust on their voices

cling to me: guilty coat in silver darkness.

O in that silver darkness

I fondle the bulletproof vests of pendants

I bring only for brightness;

weave a few reenactments

of dawn massacres of messianic movements.

On the breast called Lecheria!

(where goats are unicorns, mustaches beards,

mothers mountain of manna.)

I find my Word of words:

buttoning my chest, my goose-flesh chest, my Lord's.

2.

Shaking hair's sandals free, she sees

every door a bone; blood the light

reddening, clotting into night.

As she carves the manhood of Christ.

Which stinks of tens of Galilees.

On Lecheria where daily

I dodge hammers of His failure;

her craft; may gashing no, no, no.

There is a brilliance on the go;

a shivering, brown and holy.

My shaved head should have been told:

"Perhaps it is the mosquitoes

we cannot stand; or in places

without them, the teeth of cold

incising our skins." My scarred

wrists, feet, and side are actually

bleeding sockets, deceiving me.

Her tears are bangs over her eyes.

Martyrdom, a gray excuse

for ropes making love to a tree.

Emmanuel Lacaba

Kwento: Minsan, sa isang demolisyon

MINSAN, SA ISANG DEMOLISYON

Maikling kwento ni Greg Bituin Jr.

Nakatunganga siya sa kawalan. Dumating siyang giba na ang kanilang tahanan. Wala nang tirahan ang kanyang pamilya. Ang kanyang bunso'y iyak ng iyak dahil marahil sa lamig ng gabi. Ang langit na ang kanilang kisame.

Kanina, nasa trabaho siya. Nakatutok maghapon sa makina. Walang obertaym kaya maagang nakalabas. Subalit nagyaya pa ang isang kasamahan. Tigalawang bote ng beer muna bago umuwi.

Pagdating sa inuuwian, nag-iiyakan, nagsisigawan, malalakas na boses ang kanyang nadatnan. Habang ang iba'y muli namang itinatayo ang kanilang nagibang barungbarong. Nagbabakasakaling maibalik ang buhay na nawala sa buong maghapon.

Inilagay niya sa pinggan ang binili niyang pansit upang pagsaluhan nilang mag-anak. Habang kanyang iniisip, anong kinabukasan mayroon ang kanyang mga anak sa lugar na iyon? Kailangan na ba nilang lumipat at ialis ang kanyang pamilya roon? Magiging makasarili siya kung iyon ang gagawin. Iiwan ang iba sa laban habang siya'y tatakbo sa kinakaharap na suliranin upang pamilya'y iligtas.

Ah, naisip niya. Dapat pag-usapan ng buong komunidad ang kanilang kalagayan  at anong mga 

hakbang ang dapat nilang gawin. Hindi dapat magkawatak-watak para isa-isang iligtas ang kani-kanilang pamilya. Dapat ngang mag-usap na sila't magkaisa kung may relokasyon bang nakalaan? Kung paano ang gagawin kung gigibain silang muli? o magkaisang magmartsa ang buong komunidad sa tanggapan ng punong alkalde upang malutas ang kanilang problema sa paninirahan.

Tama. Ito nga ang kanyang gagawin. Sasabihan niya ang mga kapitbahay niyang magbuo na sila ng samahan ng nagkakaisang magkakapitbahay sa lugar na iyon. 

Dapat nilang pagkaisahin ang buong komunidad upang ipagtanggol ang kanilang karapatan sa paninirahan at para sa kinabukasan nila at ng kanilang mga anak. Bukas na bukas din.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Hunyo 16-30, 2019, pahina 14.

Kwento - Isulong, palaganapin at maglathala ng pahayagang Baybayin

ISULONG, PALAGANAPIN AT MAGLATHALA NG PAHAYAGANG BAYBAYIN

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Baybayin. Ito ang panulat nating mga Pilipino bago pa dumating ang mga mananakop na Kastila. Tinalakay rin ito nina Dr. Jose Rizal at Gat Andres Bonifacio sa kanilang mga akda. 

“Alam mo ba, pareng Mulong,” ani Simon, “nais kong maglathala ng isang munting pahayagan. May kaunti naman akong naipon. Kahit sa pamamaraang xeroxgrapiya ay makapaglathala ng tatawagin kong Pahayagang Baybayin.”

“Aba’y maganda ang ideya mong iyan, pareng Simon,” sabi naman ni Mulong. “Lalo na iyang baybayin na paraan ng panulat ng ating mga ninuno. Alam mo bang tinalakay iyan ng ating Gat Andres Bonifacio sa kanyang akdang Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog?”

“Oo, batid ko iyon. Pati nga si Dr. Rizal ay nagsulat din tungkol sa baybayin sa Kabanata 25 ng nobela niyang Noli Me Tangere. Tinawag lang iyon ni Ibarra na hieroglipiko, at hindi binanggit ni Pilosopo Tasyo na sa baybayin siya sumulat. Bagamat tinanong siya ni Ibarra kung saang wika siya sumusulat, at sagot ni Pilosopo Tasyo ay sa Tagalog.”

Narinig pala sila ng kapitbahay nilang si Magda, “Paano naman ang mga hindi batid kung ano iyang baybayin, tulad ko, tulad ng henerasyon ng mga kabataan ngayon? Hindi na iyan itinuturo, o kung may magturo man, ay di sineseryoso sa mga eskwelahan.”

Sinagot siya ni Simon, “Iyan ang dahilan kaya nais kong maglathala ng pahayagang Baybayin - ang buhayin ang panulat na Baybayin sa ating bansa, at mabalik-aralan natin ang panulat ng ating mga ninuno. Isa pa, ito’y kampanya rin upang isabatas ang muling pagsusulat ng baybayin, tulad halimbawa, lagyan ng baybayin ang mga karatula sa daan, gaya ng pangalan ng mga lansangan.”

“Magandang mungkahi,” sabi naman ni Ingrid, “Alam n’yo, sang-ayon ako sa mungkahi mo, Simon. Natutunan ko ring magsulat ng baybayin sa aking Ingkong, at kay-inam kung matupad ang plano mong maglathala ng pahayagang Baybayin. Kung matutuloy ang balak mong iyan, tutulong ako sa paghahanap ng pondo para sa dyaryo. Sa totoo lang, maraming mag-aambag diyan. Tulad ko, ‘yung mga tulang sinulat ko sa baybayin ay ipapasa ko sa iyo. Pati sa pamamahagi o kaya’y magbenta ng pahayagang Baybayin ay tutulong ako. Tiyak, patok iyan.”

“Maraming salamat,” ani Simon. “Nais ko munang isulat ang papel hinggil diyan at makakumbinsi ng mag-aambag, tulad mo, upang sadyang maipalaganap natin ang ating katutubong panulat. Balak ko nga, bukod sa paghahanap ng pondo upang mailathala iyan, ay maisalin ko ang mga tula nina Rizal at Bonifacio sa panulat na baybayin.”

“Magandang plano iyan. Ako naman ay yaong kasaysayan ng ating bansa, pati na pagkabayani ni Lapulapu, ay isusulat ko sa baybayin,” ani Mulong. “Aba’y magagamit na natin ang ating natutunan kay Titser Beth na nagturo sa atin ng baybayin nang tayo’y nasa hayskul pa lamang. Na pati sa panliligaw sa klasmeyt nating si Lisa ay ginamit ko, kaya niya ako sinagot. Pati mga anak namin, alam kung paano magsulat sa baybayin.”

“Sulatin mo na, Simon, ang papel, at magandang makapagpatawag ka ng pulong sa mga interesado, tulad ng pamilya ko,” ani Ingrid, “kung paano kami makakatulong sa pagpapalaganap ng dyaryo.”

“Bigyan n’yo lang ako ng kaunting panahon upang maisulat kung bakit dapat maglathala ng pahayagang Baybayin. At ‘yung pulong, sa susunod na Sabado ba libre kayo? Alauna ng hapon, sa tapat ng bahay, magpulong tayo. Ayos ba sa inyo?”

“Ayos iyan. Pati mga anak kong nakakaunawa ng Baybayin ay aking isasama. Kita-kits sa Sabado. Sana’y matuloy ang pulong.” Ani Mulong.

“Kami rin ng aking mga anak, dadalo.” Sabi naman ni Ingrid.

MARA AT LITA

MAGANDA ANG PLANO NINA SIMON, MARA. NAIS KASI NILANG MAGLABAS NG ISANG PAHAYAGANG BAYBAYIN.

WOW! OKAY IYAN, LITA. KAILANGAN TALAGA NATING MAGKAROON NG GANYANG DYARYO PARA MAUNAWAAN NG KASALUKUYAN ANG LUMANG PANULAT NG ATING MGA NINUNO.

BUTI NA LANG, NATURUAN AKO NI INAY NG PANULAT BAYBAYIN NOONG BATA PA KAMI NINA LINA.

KUNG SAKALI, LITA, TULUNGAN NATIN SILA, DAHIL SARILI NATING KULTURA IYAN. KUNG SAKALI NGA, MAGLABAS DIN TAYO NG LIBRO NG TULA NATING NASUSULAT SA BAYBAYIN.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Hunyo 1-15, 2019, pahina 18-19.

Kwento - Ang payo ni Ka Eddie Guazon, ang unang pangulo ng KPML

ANG PAYO NI KA EDDIE GUAZON, ANG UNANG PANGULO NG KPML

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ngayong taon ang ikatatlumpung anibersaryo ng kamatayan ni Ka Eddie Guazon, ang unang pangulo ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML). Mayo 19, 1989 siya namatay nang siya’y inatake sa puso sa loob ng Senado habang ipinagtatanggol ang mga maralita laban sa naganap na demolisyon. 

Kaya nagkausap ang ilang mga maralitang nakakakilala noon kay Ka Eddie, at nais nilang maghandog ng pag-alala sa namayapang lider.

Sabi ni Aling Iska, “Dalawin natin ang puntod ni Ka Eddie Guazon at mag-alay tayo ng bulaklak.”

Sinegundahan naman ito ni Mang Kanor. “Tama ang mungkahi mo dahil ikatatlumpung anibersaryo na ng kanyang kamatayan ngayong Mayo. Kailangan lang masabihan natin ang ilang lider ng KPML na hindi na siya naabutan.”

“Natatandaan ko pa ang kanyang sinabi noon, na ngayon ay naukit sa isa niyang larawan sa tanggapan ng KPML, kung saan nakataas ang kaliwa niyang kamao.” Ang sabi ni Iska, “Pag nakikita ko iyon ay aking naaalala ang aming mga pinagdaanang laban, lalo na nang siya’y namatay nang makipagdebate sa loob ng Senado dahil sa pagtatanggol sa mga maralitang dinedemolis.”

“Ano nga pala ang sinabi ni Ka Eddie?” Tanong naman ni Inggo, na naroong nakikinig sa usapan.

“Ang kanyang sinabi, kung natatandaan ko pa ng eksakto, ay ‘Ang pabahay ay karapatan kahit siya pa ay mahirap.’ Oo, parang ganyan nga ang natatandaan ko. Isang prinsipyong tinanganan ko hanggang ngayon sa patuloy na pakikibaka para sa karapatan at kagalingan nating mga maralita.”

“Planuhin natin ang pagpunta,” mungkahi ni Mang Kanor, “upang makasama rin sa atin ang mga bagong pamunuan ng KPML. Baka nais din nilang magtungo sa pinaglagakan ng kanyang mga labi at magbigay ng respeto at bulaklak bilang alay.”

“Aba’y maganda ang iyong mungkahi,” ani Iska, “kaya mabuti pa’y magtungo muna tayo sa tanggapan ng KPML upang iyan ay ating mapag-usapan, maplantsa ang plano, at sabay-sabay na magtungo roon ang mga bagong pamunuan at iba pang kasapi ng KPML. Aba’y tara na!”

Kaya nagtungo na sila sa tanggapan ng KPML upang imungkahi ang kanilang naiisip. Agad na sabi ni Iska, “Ka Pedring, sa ika-19 ng Mayo ang ikatatlumpung anibersaryo ng kamatayan ni Ka Eddie Guazon, ang unang pangulo ng KPML. Anong plano ninyo? Kung wala pa, nais naming imungkahing magtungo tayo kahit sandali lang sa kanyang libingan at mag-alay ng bulaklak at magsindi ng kandila.”

Naroon si Ka Pedring, at sinabing “Maganda ang inyong sinabi at maging ako’y nais kong magtungo sa sementeryo upang magbigay-pugay. Dapat maisama natin ang mga bagong halal na pamunuan ng KPML sa lakad na iyan.”

Hanggang sa mapansin ni Iska ang nakaukit na litrato ni Ka Eddie, kung saan may KPML sa ibabaw, nakataas ang kanyang kaliwang kamaong nakakuyom, habang nakaukit din doon ang bilin ni Ka Eddie, na ang nakasulat: “Ang kasiguruhan sa paninirahan ay karapatan ng bawat mamamayan maging siya man ay maralita.”

“Tamang-tama at may pulong kami ngayon,” ani Ka Pedring, “at dapat isama natin iyan sa plano. Malapit na ang Mayo 19.”

Maya-maya pa’y nagdatingan na ang iba pang kasapi ng bagong halal na NEC o National Executive Committee ng KPML. Nariyan sina Ka Kokoy, Ka Tek, Greg na secgen, Vicky, si Neneng na ingatyaman. Maya-maya pa’y narinig na rin nila ang ugong ng motor ng auditor na si Manuel.

“Mga kasama,” bungad ni Ka Pedring, “bilang pagpupugay sa ating unang pangulong si Ka Eddie Guazon, “ay dadalawin natin ang kanyang puntod, dahil sa Mayo 19 ang ikatatlumpung anibersaryo ng kanyang kamatayan. Ayos ba sa inyo?”

Tumugon si Neneng, “Okay iyan. Paghandaan lang natin ang mga kandilang sisindihan at bulaklak na iaalay natin. Salamat kay Ate Iska sa kanyang paalala sa atin.”

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Mayo 16-31, 2019, pahina 18-19.

Kwento - Pakikiisa ng maralita sa mga manggagawa sa Mayo Uno

PAKIKIISA NG MARALITA SA MGA MANGGAGAWA SA MAYO UNO

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Mahalaga sa mga maralita ang pagiging mala-manggagawa o bilang bahagi ng uring manggagawa. Karamihan sa kanila’y hindi swelduhan ng kinsenas at katapusan kumpara sa kauri nilang manggagawa sa pabrika. Madalas, nabubuhay sila sa diskarte, pagtitinda sa bangketa na madalas ay hinahabol at hinuhuli. Subalit nais nilang mabuhay ng marangal, kaya kahit sa mumunting trabaho, halimbawa, pagwawalis, paglilinis ng kanal, pagkakarpintero, paglalako ng kung ano-ano, tulad ng tuhog-tuhog, ay ginagawa nila upang mabuhay at may maipakain sa kanilang pamilya.

Kaya pagsapit ng Mayo Uno, Daigdigang Araw ng Paggawa, sila’y nakikiisa sa pagdiriwang nito, at sumasama sa rali upang gunitain ang mga sakripisyo ng mga naunang manggagawa sa kanila, lalo yaong mga nangamatay sa Haymarket Square sa Chicago noong Mayo 1886, upang ipaglaban ang pagsasabatas ng walong oras na paggawa bawat araw. 

Nagsalita si Mang Ambo sa mga kapitbahay niya sa isang iskwater. “Sasama ba kayo sa rali sa Mayo Uno? Kung hindi pa, kayo’y aking inaanyayahang dumalo at makiisa sa Dakilang Araw ng Paggawa.”

Nagtanong si Berting, “Bakit naman kami sasama riyan, ay wala naman kaming sahod tulad ng mga obrero sa pabrika? Ano bang pakinabang namin diyan? Mahirap para sa amin ang sumigaw ng Sahod Itaas, Presyo Ibaba, dahil nga wala naman kaming sahod na patataasin?”

Sinagot siya ni Mulong, “Alam mo, Berting, bakit kaya ang mga manggagawa ay umuuwi sa komunidad ng maralita, lalo na sa iskwater? Dahil kapwa sila mahirap at pinagsasamantalahan ng bulok na sistema ng lipunan. Sa madaling salita, pangunahin dahil sa krisis sa ekonomya, mababang sahod, at kakapusan sa kabuhayan na nagtutulak sa kanila upang mamuhay sa mga lugar na abot-kaya, kahit na ito ay sa tabing riles, tabi ng tapunan ng basura, o sa ilalim ng tulay. Madalas, ang mga obrero’t maralita’y magkasamang nakikipagsapalaran sa lungsod.”

“Sabagay, tama ka, Mulong,” pagsang-ayon ni Berting, “Mababang sahod at malaking gastusin, na di makaagapay ang sahod sa taas ng presyo ng mga pangunahing bilihin. Subalit bilang maralitang walang sahod at pulos diskarte lang upang makakain ang pamilya sa araw-araw, parang kayhirap namang isigaw ang Sahod Itaas, Presyo Ibaba! Bagamat maaari naman kaming sumama sa pagkilos sa Mayo Uno.”

“Maraming salamat naman kung sasama kayo,” ani Mang Ambo, “subalit mas magandang bukal sa inyong puso at nakumbinsi kayo sa katwiran kung bakit dapat nating ipagdiwang ang Mayo Uno kahit wala kayong sinasahod. Nais ko pang magbigay ng ilan pang paliwanag. Ang mga manggagawa ay madalas na malapit sa mga sentro ng kalakalan, pabrika, o opisina kung saan sila nagtatrabaho. Nakakatipid sila sa pamasahe at oras sa pagbiyahe. Madalas ding ang kakulangan ng abot-kayang disenteng pabahay sa mga lungsod ang nagtutulak sa kanilang tumira sa tabing ilog, ilalim ng tulay, o riles ng tren. Ang mataas na implasyon at kawalan ng regular na trabaho ay patuloy na nagpapahirap sa masa, na nag-uudyok sa kanilang ipaglaban ang kanilang karapatan.”

Tatango-tango naman si Berting at ilang mga kapitbahay. Hanggang sa sumapit ang Mayo Uno. Nagtungo sila sa Daang España at nagmartsa patungong Mendiola at doon ay inilahad nila ang kanilang hinaing.

Si Mang Ambo ang unang tinawag upang magsalita, “Bilang isang dating unyonistang nawalan ng trabaho dahil ginipit ng kapitalista, narito kami bilang mga maralitang nakikiisa sa laban ng manggagawa. Wala man kaming sinasahod ngayon, ito’y hindi hadlang upang isigaw natin ang madalas na nating panawagan: Sahod Itaas, Presyo Ibaba!”

Ang pangulo naman ng isang unyon ang nagsalita, “Salamat, Mang Ambo, sa iyong tinuran. Kami mang mga manggagawa sa pabrika ay sumasahod, hindi iyon sapat. Kaya naghihirap din kami tulad ninyo. Subalit ngayong Mayo Uno, ating tandaan, mga kasama, tayong naririto ay nasa iisang uri, magkakauri tayo, bilang uring manggagawa. Dahil ang manggagawa at ang maralita, na madalas ituring na mala-manggagawa, ay nasa iisang uri, bilang mga walang pag-aari ng mga kagamitan sa produksyon. Iisa ang ating uri. Tayo’y mga proletaryado!”

Sumigaw si Mulong, “Halina’t nating isigaw, Uring Manggagawa, Hukbong Mapagpalaya!”

Sila’y tumugon: “Uring Manggagawa, Hukbong Mapagpalaya!”

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Mayo 1-15, 2019, pahina 18-19.

Terza Rima para sa isang babaeng manlililok - salin ng tula ni Eman Lacaba

TERZA RIMA PARA SA ISANG BABAENG MANLILILOK

Tula ni Eman Lacaba

Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ang orapronobis, pampaurong ng tubig,

ang misererenobis, hangin at panginorin

sa himpapawid...

- PANALANGIN NG LAHI

Kung iuukit mo para sa iyong sarili

ang pagkalalaki ni Kristo,

aawitin ko ang bitak ng kanyang ina:

ang buhok nito; ang kanyang mga dede.

Ang aking mga kumot, ang iyong bato,

ay nagliliwanag: halos

bumalumbon sa kisame;

inurong ng butiki ang

paet at pluma,

nawala na lamang

sa gitna ng mga tinggil

ng mga hawakan, ng mga pindutan. Lahat na'y

nawala. Dumarating at mawawala.

Kung iuukit mo para sa iyong sarili

ang pagkalalaki ni Kristo.

* Ang terza rima ay uri ng tula na binubuo ng mga saknong na may tigagatlong linya at may padrong ABA BCB CDC DED (at iba pa hanggang sa gusto ng manunulat).

* Inilathala ang orihinal na bersyong Ingles sa Philippines Free Press, Enero 11, 1969, p. 13

* Isinalin ng petsang Mayo 9, 2019

* Gabi ng Mayo 5, 2018, sa ancestral house ng aking asawang si Liberty, sa Barlig, Mountain Province, ay hinalungkat ko ang mga isyu ng Philippines Free Press mula 1966 hanggang 1969 na tinipon ng kanyang namayapang ama. Nilitratuhan ko rito ang mga poetry o tulang nalathala. At ilan sa aking natagpuan, bukod sa mga tula ni Cirilo F. Bautista, ay ang labingtatlong tula ng makatang Eman Lacaba, na sa ngayon ay inisa-isa kong tinipa sa kompyuter at malayang isinalin sa wikang Filipino.

TERZA RIMA FOR A SCULPTRESS

Ang orapronobis, pampaurong ng tubig,

ang misererenobis, hangin at panginorin

sa himpapawid...

- WATAWAT NG LAHI PRAYER

If you carve for yourself

the manhood of Christ,

I'll sing his mother's cleft:

its hair; her breasts.

My sheets, your stone,

are florescent: almost

scrolled the ceiling;

the lizard skulls

of chisel and ballpen,

lost at will

among clitorises

of knobs, of switches. All

lost. Coming and lost.

If you carve for yourself

the manhood of Christ.

Emmanuel Lacaba

Awtobiograpiya - salin ng tula ni Eman Lacaba

AWTOBIOGRAPIYA

Tula ni Eman Lacaba

Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.

Katapusan ng linggo ng pag-ulan.

Nagpupumiglas nang magkakapantay ang aking mga palad

sa masinop at malapad na puwitan

ng mga pasimano ng bintanang naampiyasan ng langit

at serbesang bagong hango sa pridyider.

Naisip ko ang mga liham na isusulat ko sa aking yumaong

ama, marahil ay pinapanood niya akong nanonood

ng mga banal na nangyayari:

mula sa mga bubungang lata, mga pilak na kuwerdas ng kalo

ng oksiheno at diatomikong haydroheno;

kidlat na kumikislap sa mga lansangan ng sang-iglap na

Morse code.

Kaya ang mga talukap sa mga mata ay parang mga bisig na nakayakap

sa baywang ng aking hindi pa nakikilalang asawa

at sa mga balikat ng hindi pa isinisilang na anak,

binigkas ko nang pabiro ang katalogo

mula sa Ecclesiastes: may panahon para sa lahat ng bagay,

panahon upang isilang at panahon upang subukang

mamaalam, sa sentro ng mga ugat na namamatay

kasabay ng matinong tunog ng ulan at hangin

sa mga kamay sa tainga na parang mga dede.

Isinara ang katapusan ng linggo ng pag-ulan

ng mga pinid na baskagan ng capiz sa mga mansanas

na mga tubong pansubok na pawang saranggola:

mga animo'y kidlat na sasakyan at maitim na buntot ng mga pedikab.

* kalo - pulley

* ang baskagan ay tumutukoy sa balangkas o frame

* tubong pansubok - test tube

* Inilathala ang orihinal na bersyong Ingles sa Philippines Free Press, Enero 11, 1969, p. 13

* Isinalin ng petsang Mayo 9, 2019

* Gabi ng Mayo 5, 2018, sa ancestral house ng aking asawang si Liberty, sa Barlig, Mountain Province, ay hinalungkat ko ang mga isyu ng Philippines Free Press mula 1966 hanggang 1969 na tinipon ng kanyang namayapang ama. Nilitratuhan ko rito ang mga poetry o tulang nalathala. At ilan sa aking natagpuan, bukod sa mga tula ni Cirilo F. Bautista, ay ang labingtatlong tula ng makatang Eman Lacaba, na sa ngayon ay inisa-isa kong tinipa sa kompyuter at malayang isinalin sa wikang Filipino.

AUTOBIOGRAPHY

Rain's weekend.

My palms struggled isometrically

with the primly wide buttocks

of window sills made wet by skies and beer

refrigerator-fresh.

I thought of letters I would write my dead

father, maybe watching me watching

divine proceedings:

from roofs of tin, silver pulley strings

of oxygen and diatomic hydrogen;

lightning flashing on the streets a frantic

Morse code.

So lids over eyes like arms around

my still unmet wife's waist and still

unborn son's shoulders,

I recited tongue-in-cheek the catalogue

from Ecclesiastes: a time for everything,

a time to be born and a time to try

dying, in the solar plexus dying

with the sober sound of rain and wind

in hands over ears like breasts.

Rain's weekend

closed capiz panes to apples that

were test tubes that were kites:

lightning cars and dark tails of pedicabs.

Emmanuel Lacaba

Kwento - Mungkahi sa mga SK bilang mga susunod na lider ng bansa

MUNGKAHI SA MGA SK BILANG MGA SUSUNOD NA LIDER NG BANSA

Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

“Tila natatandaan kong sinabi noon ni Guingona na dapat mawala ang Sangguniang Kabataan o SK, kung hindi ako nagkakamali. Sinabi nga niya noon na ang mga kabataang tinedyer pa lamang ay hindi pa angkop upang maghawak ng mga responsibilidad sa pananalapi, lalo na’t may badyet na ibinibigay sa kanila.” Ani Igme sa isang huntahan dahil ang kanyang anak na si Isidro ay nais tumakbo sa SK bilang opisyal.

Dagdag naman ni Inggo, na kanyang kumpare, “Aba’y may balita nga noong nais hilingin ni Elections Commissioner Lucenito Tagle sa Kongreso na i-abolish ang SK dahil ito ay naging lunsaran ng mga political dynasty  at katiwalian.”

“Alam n’yo po ba na noong Agosto 2016 ay naisabatas na po ang bagong batas hinggil sa SK, ang Republic Act 10472, hinggil sa reporma sa SK, tulad ng hindi dapat galing sa pamilya ng pulitiko ang mga tumatakbo sa SK. Nangyayari po kasi noon, pag tatay ay meyor, ang nanay ay kongresista, ang anak naman po ay nasa SK. Binasa ko po ang batas na iyon dahil tatakbo ako sa SK.” Sabat ni Isidro na katabi ng ama.

Sumabat si Iska, na siyang natitinda sa karinderyang kinauupuan ng mga nag-uusap. “Palagay ko, hindi kasi alam ng mga senador at kongresista noon anong tamang gawin sa mga batang nais maglingkod sa bayan. Tingin nila’y mga batang pulitiko ang mga SK.”

Si Igor naman na kanina pa nakikinig ay nagsalita rin. “Ayaw kasi ng mga pulitikong iyan na matuto ang mga batang pulitiko na maging matino. Dapat binibigyan sila ng mga pag-aaral sa batang edad pa lang nila, pag naging SK na sila, hinggil sa papel ng mga kabataan sa mga nangyayari sa ating paligid. Pag naupo na sila sa SK, dapat bigyan agad sila ng mga pag-aaral, tulad ng Basic First Aid training upang makatulong na agad sila sa pamayanan, ipaunawa sa kanila ano ba ang karapatang pantao, pagsasanay hinggil sa disaster risk reduction, kung sakaling may pandemya muli o mga sakuna, tulad ng lindol at baha. Ano ang climate crisis, climate emergency, at anong dapat nating gawin? Higit sa lahat ay ang kolektibong pamumuno, iba ang lider sa boss, at ang code of conduct of public officials, upang hindi sila maging corrupt, lalo na’t may badyet ang mga kabataan para sa iba’t ibang aktibidad.”

“Iyan pa ang sinasabi ko,” ani Ines, “pulos basketball at paliga lang ang alam namin sa SK. Aba’y dapat talagang matuto sila sa isyu ng karapatang pantao sa maagang edad pa lang, upang di sila nambu-bully ng ibang kabataan. Para kasing breeding ground ng korapsyon ang SK.”

Sumagot si Igor, “Kaya nga marapat lang na mabigyan sila ng matitinong kasanayan bilang mga batang lider sa komunidad. Nang hindi sila maging korap. Sa maagang edad ay maging huwaran na sila bilang mga batang nagsisilbi ng tapat sa bayan. Di lang iyan simpleng training kundi ilalagay sa batas bilang rekisitos sa unang linggo ng pag-upo ng mga bagong SK.”

Natuwa naman si Isidro, “Tama si Tito Igor. Kung ako nga lang ay senador, isa iyan sa agad kong ipapasang batas para sa SK. Kaya lang bata pa ako. Sa SK muna ako tatakbo.”

“Dagdag ko pa,” ani Igor, “Kung sakaling makatapos ng Basic First Aid training ang isang SK, at makapasa, dapat bigyan sila ng ID ng DOH bilang first aider. Dagdag ko rin ‘yung paano ang iskedyuling ng training upang ang iba’t ibang SK sa iba’t ibang barangay ay sabay-sabay na makakuha ng pagsasanay.” At sinulat niya sa manila paper kung paano.

“Maganda iyang panukala mo, Igor,” ani Igme, “subalit paano natin matitiyak kung gagawin iyan ng pamahalaan kung nandito lang tayo sa ating barangay. Dapat maikampanya natin iyan upang maging batas.”

“Dapat po siguro ay lumapit tayo sa isang senador o kongresista ng ating bayan upang isabatas ang ganyang panukala.” Sabi ni Isidro.

“Bata ka pa, Isidro, subalit matalino ka na.” Ani Ines, “Sana nga’y manalo ka bilang SK sa susunod na SK election.”

“Salamat po. Paano po tayo magsisimula upang ‘yung mungkahi ni Tito Igor ay matupad?” Si Isidro muli.

Sumabat si Igme, “Mas maganda’y isulat mo, Igor, ang iyong mungkahi. At kausapin din natin ang ating kapitan. Matapos iyon ay lumiham tayo sa isang Senador. Ano sa tingin ninyo?”

“Sang-ayon kami.” Sabi ng mga naroroon.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Abril 16-30, 2019, pahina 18-19.